ต้มยำกุ้ง 2540: หงส์ดำของคนไทย กับความเสี่ยงที่บางคนเห็นก่อน

วันที่กติกาค่าเงินเปลี่ยน

วันที่ 2 กรกฎาคม 2540 หรือ 1997 ไทยเปลี่ยนระบบอัตราแลกเปลี่ยนเป็นแบบลอยตัวที่มีการจัดการ หลังเผชิญแรงกดดันต่อเงินบาทและการใช้ทุนสำรองเพื่อรักษาระบบเดิม นี่เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของวิกฤตที่คนไทยเรียกว่าต้มยำกุ้ง 1

ก่อนวิกฤต ค่าเงินอยู่แถว 25 บาทต่อดอลลาร์ ภายใต้ระบบผูกกับตะกร้าเงินซึ่งมีดอลลาร์เป็นองค์ประกอบสำคัญ ไม่ได้หมายความว่าอัตราจะคงเดิมเป๊ะตลอดเวลา หลังเปลี่ยนระบบ บาทอ่อนลงจนอยู่แถว 56 บาทต่อดอลลาร์ในต้นปี 2541 หรือ 1998 ช่วงอ่อนค่ารุนแรงจึงต่อเนื่องไปถึงต้นปีถัดจากการประกาศลอยตัว 2

ถ้ามองแต่จำนวนบาทต่อดอลลาร์ ตัวเลขสูงขึ้น แต่ความหมายคือเงินบาทแลกดอลลาร์ได้น้อยลง การอธิบายว่าบาทอ่อนเท่าไรจึงต้องบอกว่ามองจากด้านไหนของอัตราแลกเปลี่ยน

หนี้ดอลลาร์ก้อนเดิม ใช้เงินบาทมากกว่าเดิม

สมมติยอดหนี้ดอลลาร์ยังเท่าเดิมและไม่มีการป้องกันความเสี่ยง การแปลงจากอัตรา 25 เป็น 56 บาทต่อดอลลาร์ ทำให้มูลค่าหนี้ในหน่วยบาทเป็น 2.24 เท่า จากการคำนวณ 56 หาร 25

ตัวอย่างนี้อธิบายกลไก ไม่ได้แปลว่าหนี้ของทุกบริษัทเพิ่มเท่ากัน เพราะเวลาครบกำหนด รายได้ดอลลาร์ และการป้องกันความเสี่ยงต่างกัน

วิกฤตยังเกี่ยวกับการกู้เงินระยะสั้นไปลงทุนระยะยาว และความเปราะบางของภาคการเงิน บริษัทเงินทุน 56 แห่ง ถูกปิดดำเนินการ ตัวเลขนี้หมายถึงบริษัทเงินทุน ไม่ใช่ธนาคารพาณิชย์ทั้งหมด 1 3

ผลกระทบลามไปยังประเทศอื่นในเอเชีย รวมทั้งอินโดนีเซียและเกาหลีใต้ ในเอกสารต่างประเทศมักใช้ชื่อ วิกฤตการเงินเอเชีย (Asian Financial Crisis) คำว่าต้มยำกุ้งเป็นชื่อที่คุ้นในบริบทไทย ไม่จำเป็นต้องเล่าว่าเป็นชื่อเดียวที่ทุกคนทั่วโลกใช้ 4

เช็กลิสต์หงส์ดำ 3 ข้อ ในมุมคนที่คุ้นกับค่าเงินเดิม

• นอกความคาดหมาย — ผ่านในมุมคนทั่วไปจำนวนหนึ่ง: ผู้ที่เชื่อว่าระบบเดิมจะอยู่ต่อย่อมตกใจ แต่มีผู้จับตาหนี้ ทุนสำรอง และแรงเก็งกำไรอยู่ก่อน จึงไม่ใช่เรื่องที่ไม่มีสัญญาณเลย
• ผลกระทบรุนแรงมาก — ผ่าน: ค่าเงินเชื่อมกับภาระหนี้ สภาพคล่อง และการทำงานของสถาบันการเงิน ความเสียหายขยายไปถึงเศรษฐกิจจริง
• อธิบายย้อนหลังได้ — ผ่านในฐานะข้อสังเกตเรื่องการเล่าอดีต: วันนี้เราอธิบายความไม่สมดุลได้เป็นระบบ แต่นั่นไม่ได้แปลว่าทุกคนก่อนเกิดรู้จังหวะและขนาดของวิกฤต 1 4 5

ในมุมผู้ที่เตือนไว้ก่อน ข้อแรกอาจไม่ผ่านเต็ม ๆ เหมือนที่คุยกันในตอนเคนส์ ผมจึงอยากให้คำว่าหงส์ดำเป็นจุดเริ่มคำถาม มากกว่าจะใช้ปิดบทสนทนาว่าเรื่องนี้ไม่มีทางเตรียมตัว

อย่าให้ชื่อวิกฤตกลบชีวิตคนในวิกฤต

บางครอบครัวจำช่วงนี้ผ่านกิจการที่ต้องปิด งานที่เปลี่ยน หรือแผนชีวิตที่ทำต่อไม่ได้ ชื่อเดียวกันไม่ได้หมายถึงประสบการณ์เหมือนกันทั้งหมด ผมไม่อยากย่อความทรงจำเหล่านั้นให้เหลือแค่เส้นค่าเงิน

กลไกที่ผมอยากชวนสังเกตคือ ต้องดูสกุลเงินของหนี้คู่กับสกุลเงินของรายได้ และมองอายุหนี้คู่กับเวลาที่สินทรัพย์สร้างเงินได้ การดูเฉพาะต้นทุนที่ดูต่ำในวันปกติอาจทำให้เงื่อนไขสำคัญหลุดไป

นี่เป็นการอ่านประวัติศาสตร์ ไม่ใช่ข้อสรุปว่าค่าเงินบาทจะกลับไปซ้ำเส้นเดิม ตอนหน้าเราจะดูอีกความมั่นใจหนึ่ง: ความเชื่อว่าเทคโนโลยีใหม่ทำให้ราคาที่สูงมากสมเหตุสมผลได้เสมอ